Ì xèo biết bao nhiêu năm câu chuyện sổ đỏ sổ hồng bàn đi tính lại làm phiền lòng dân chúng đang trong cơn khát sở hữu nóng lòng muốn nắm trong tay cái bằng chứng về quyền sử dụng nhà cửa đất đai của mình. Có cái ấy mới tỏ ra là người có sở hữu có nghĩa là có cái giá để thế chấp khi cần thiết.

Chính phủ còn loay hoay chưa phân định được bộ nào là có quyền hơn bộ nào trong việc cấp sổ thì lần này Quốc hội lại bàn rồi hạ quyết tâm nhập đỏ với hồng làm một sổ và phải làm cho dứt điểm, thảo nghị quyết đến 2010 phải xong. Có vị lại “mặc cả” rằng xong 90-95% thôi, hay lại dùng cái thuật ngữ cổ điển trong các báo cáo là “cơ bản xong” hay “xong cơ bản”, vì biết trước còn nhiều khó khăn lắm…

Nhận đơn khiếu kiện của dân thấy việc đất đai là nhiều nhất trong đó có cả việc đo đạc, phân chia không rõ ràng khiến dân tranh chấp với dân, với nhà nước và với những chủ doanh nghiệp đến làm dự án…

Về nhà bọn con trẻ hỏi bố mẹ già: Có thích xem ngôi nhà của mình từ trên vũ trụ nhìn xuống không, rồi bật mạng Google Earth . “Click” một cái, dần dần như mặt đất bị hút lên trời, cái mái của nhà mình hiện ra không lẫn vào đâu được…Thánh thật ! Lại thấy các dự án quản lý đất đai bằng những “phần mềm” tân tiến, cái gì cũng bằng máy đâm ra nghĩ ngợi đến việc người xưa không biết quản lý bằng cách nào ? …

Đọc sách sử thấy cách đây cả một thế kỷ rưỡi năm, các cụ nhà mình quản chuyện đất đai có vẻ không đến nỗi khốn khó như bây giờ. Bằng cứ là trong tay chỉ có cái thuớc đạc địa tựa cái compa lớn mà khoảng cách giữa hai chân thước ấn định bằng một độ dài tiêu chuẩn. Viên “đạc điền quan” cứ xoay bên này rồi lại xoay bên kia cái thước compa tựa con sâu đo để tính ra chiều dài, chiều rộng, các thửa đất. Thêm nữa là cái bàn tính gẩy bằng gỗ tanh tách cho ra những con số quy ra diện tích phân, tấc, thước rồi sào, mẫu. Thêm một cái la bàn định vị bốn phương tám hướng. Tiếp đó được biên vẽ bằng tay trên những tấm giấy dó, mộc mà bền. Những văn bản có biên vẽ trên giấy ấy gộp lại của một làng được gọi là địa bạ (trong đó có phần liên quan đến ruộng đất thì gọi là điền bạ) được sao chép thành ba bản. Bản “bính”để tại làng, bản “ất” đưa về tỉnh và bản “giáp” chuyển về Kinh. Nhiều địa bạ gộp lại tuỳ theo tổng số trang thích hợp đóng lại thành một tập.

Đến bây giờ, trải bao nhiêu biến động của giời đất, biến cố của xã hội mà trong thư khố của nước ta vẫn còn giữ được, theo thống kê chính xác là 10.044 tập địa bạ ghi chép số liệu thống kê kèm theo bản vẽ tất thảy các thửa đất, thửa ruộng trong nước (nếu xếp đứng trên giá sách thì dài cả trăm thuớc tây). Các nhà khảo cứu tính toán rằng phần còn giữ được chiếm khoảng 8/10 tổng số địa bạ đã được lập trên lãnh thổ cả nước, số còn lại bị thất lạc, hư hỏng…

Đấy là những địa bạ được thực hiện trong ba thập kỷ đầu triều Nguyễn của 2 vị vua Gia Long và Minh Mệnh. Thực ra việc quản lý đất đai như một tài nguyên quốc gia đã được thực hiện từ xưa và được coi là một việc hệ trọng hàng đầu của quốc gia vì nó là nguồn tài lực của triều đình và liên quan đến hầu hết dân cư có sức mạnh “nâng thuyền hoặc lật thuyền”. Sử ghi rằng ngay từ buổi đầu “nhà Trần, làm sổ hộ tịch, cứ hàng năm lại làm kế tiếp phép làm rất rõ và kỹ vì là noi theo phép cũ của nhà Lý nên như vậy”. Thuế ruộng thì đã được Lý Thái Tổ (1010-1028) đặt ra ngay sau khi lập triều, còn Trần Thái Tông (1225-1258) thì bắt đầu đặt thuế thân nhưng quy định rằng chỉ ai có 2 mẫu ruộng trở lên mới phải chịu thuế. Như vậy là thuế thân cũng tùy theo tài sản là đất đai…

Sử sách, thư tịch để lại không nhiều, nhưng có thể nói là việc quản lý đất đai đã đi vào quy củ và tiếp nối từ đời này qua đời khác gần như thành tập quán của triều đình, của quan lại, của làng xã và của dân cư. Những biến cố chính trị bao giờ cũng liên quan đến vấn đề điền địa tức là yếu tố hạt nhân cho sự “an dân”. Gặp thời thịnh trị thì đất đai được quản đâu vào đấy, ruộng tư ngày một nhiều, gặp thời suy mạt thì cường hào lộng hành, đất đai lại một phen bị tước đoạt vào tay nhà nước…

Đến thời Gia Long lần đầu quản trị cả một lãnh thổ rộng lớn và hoàn chỉnh thì một trong những viẹc dầu tiên là phải “khám điền” ở vùng đất cũ và phải “đạc điền” tại vùng đất mới là Nam và Trung Kỳ. Vua Minh Mạng năm 1836 nhận thấy rằng sổ sách không rõ ràng thì “nếu xảy ra án kiện tranh giành thì đông tây tứ vi lờ mờ, không lấy đâu làm chứng cứ, quan lại thì xảo quyệt, cường hào điêu toa càng dễ xoay xoả, thì lấy gì mà xử án dứt khoát, thục là bất tiện” bèn sai Thượng thư bộ Binh và Bộ Lại giữ chức Kinh lược sứ dẫn đầu một đoàn gồm nhiều đạc điền quan và thư lại vào tổ chức việc lập mới toàn bộ sổ địa bạ ở Lục tỉnh. Ngày 18 tháng Hai năm Bính Thân lên đường vậy mà 18 tháng Bảy cùng năm (1836) đã xong việc trở về tâu trình tổng số ruộng đất là 630.075 mẫu, lại phân biệt đâu là công điền, công thổ, quan điền, quan thổ, bổn thôn điền, thôn thổ, thần từ Phật tự thổ, châu phê điền, diêm điền, đồn điền, quan diền, quan xá thổ, quan viên thổ… rồi theo loài canh tác như tăng căng thổ (đất trồng dâu), ba tiêu thổ (trồng chuối), viên lang thổ (trồng cau), phù viên thổ (trồng lá tràu không)… đâu ra đây, tất thẩy gộp lại thành 484 tập địa bạ Nam Kỳ. Cả hai vị kinh lược sứ đều nhận xét rằng chủ truơng làm địa bạ này “làm vài người không vui… nhưng người thích thì nhiều!”.

Cộng với việc khám điền và đạc điền ở vùng cựu thổ như Bắc Kỳ (4.296 tập) và Trung Kỳ (5.364 tập) đã hoàn tất việc lập địa bạ trên cả nước tuy khởi đầu từ Gia Long kết thúc thời Minh Mạng nhưng sự kéo dài chủ yếu lại do sự sâu sát của các viên thượng thư phải trực tiếp, nói như bây giờ là, chỉ đạo thực hiện trong hoàn cảnh người biết đo đạc và đủ chữ nghĩa tới từng làng quê không phải là nhiều. Đọc lại thấy số liệu đo đạc mỗi thửa không chỉ thành mẫu, sào hay thước mà còn tới đơn vị tấc, phân… Lại nữa, thửa đất nào cũng định vị đông tây nam bắc giáp đất của ai thuộc đơn vị hành chính nào đến mức sau này người Tây sang, khi bắt đầu quản lý đất đai áp dụng cách đo vẽ kiểu phương Tây hiện đại khi đọc địa bạ của người Nam phải thán phục trình độ quản lý của các triều đại Việt Nam cho dù lúc này đã trở thành thuộc địa của thực dân. Toàn quyền Đông Dương Patxkiê nổi tiếng là một nhà hành chính lão luyện phải nhận rằng cùng với một tổ chức làng xã cố kết bởi những tập quán lâu đời, cách đo vẽ quản lý đất đai tên giấy tờ của người Việt Nam đáng để người Pháp nên kế thừa một cách khôn ngoan tránh đảo lộn… đương nhiên phải phù hợp với lợi ích thực dân.

Mới hay cái khó của ta không chỉ vì thời mới có nhiều cái tân tiến hiện đại hơn xưa và không thể như xưa những rõ ràng sự đảo lộn có phần duy y chí khước từ sự kế thừa cũng có thể là một phần lý do giải thích cho việc khó khăn trong quản lý đất đai ngày nay mà sư việc sẽ không chỉ dừng tại đó…

XI.2007
Dương Trung Quốc